Spurensuche - Studienreisen
Wir über uns | Begegnungen | Studienreisen | Dokumentarfilme | Partner | Ausstellungen
   
29.09.2006 - 01.10.2006 Auf den Spuren der alten Neumark – Heute
Śladami Nowej Marchii. Współczesność na jej dawnych ziemiach
 

„Spurensuche / Po śladach” – Studienreise vom 29.9. bis 1.10.2006 / „Po śladach – Spurensuche”, podróż studyjna, 29 września - 1 października 2006
Programmentwurf / Projekt programu
Anmeldeformular / Zgłoszenie

   
09.11.2005 - 11.11.2005 Studienreise Pommern: Deutsche – Polen – Ukrainer (9. bis 11. September 2005)
Podróż studyjna na Pomorze: Polacy – Niemcy – Ukraińcy (9- 11 września 2005 r.)
  Programmentwurf / Projekt programu
   
16.05.2005

Nowe Warpno / Neuwarp in unserer Erinnerung

  Bericht vom 16. Mai, Pfingstmontag, 11-17 Uhr in der Kirche von Nowe Warpno / Slady zakryte i odkryte
   

Auf den Spuren der alten Neumark – Heute

„Spurensuche / Po śladach” – Studienreise vom 29.9. bis 1.10.2006

Freitag, 29. September

Stettin: Bis 9.30 treffen sich die Teilnehmer der Studienreise im Ośrodek Integracji Europejskiej, al. Wojska Polskiego 164 (bewachter Parkplatz), dann fahren wir mit dem Bus zum Stettiner Hauptbahnhof, um die Teilnehmer abzuholen, die mit dem Zug aus Potsdam und Berlin (an 9.52) ankommen.

10.15 Abfahrt nach Chojna (Königsberg Nm) , eines der einstigen Zentren der Neumark. Einführender Vortrag im Bus: Die alte Neumark und die polnische Region heute, Bogdan Twardochleb, „Kurier Szczeciński”

11.30 Widuchowa ( Fiddichow ), ein Dorf an der Oder. Treffen auf dem Hof, den das deutsch-polnische Ehepaar Saba und Jens Keller bewirtschaften. Die beiden gründeten ein Zentrum für ökologische Initiativen mit dem Namen „Alter Acker”. Sie kultivieren regionsbezogene traditionelle Anbauarten und beteiligen sich an vielen deutsch-polnischen Projekten im Grenzgebiet.

13.00 Ankunft in Chojna ( Königsberg Nm); in ihrer langen Geschichte (erste Erwähnung 1244) gehörte die Stadt zum Fürstentum Pommern, zu Brandenburg (Neumark), zum Deutschen Orden und schließlich zu Preußen. Gegen Ende des Zweiten Weltkriegs wurde sie zu 75% zerstört, zum großen Teil nach Durchzug der Front. Nach 1945 wurde der neue polnische Ortsname mehrmals geändert. Bis 1990 gab es bei Chojna einen sowjetischen Militärflugplatz. Gastgeber und Führung: Robert Ryss , Chefredakteur von „Gazeta Chojeńska” (unabhängige Lokalzeitung)

13.00-14.00 Mittagessen im Restaurant „Rycerska” im Keller des historischen Königsberger Rathauses.

14.00 (im Restaurant) Vortrag: Wiederbelebung lokaler Traditionen – Das „Tal der Liebe“ in Zatoń Dolna (Niedersaathen), Ryszard Matecki , Dorfvorsteher von Zatoń Dolna. Als Tal der Liebe wird der alte Hofpark der Familie von Humbert bezeichnet. Es gibt dort viele seltene Pflanzenarten und Megalithen, die zu Gedenksteinen für die Parkanleger sowie mehrere deutsche Künstler, Politiker und Philosophen wurden.

15.00-16.00 Besichtigung der Marienkirche , deren Wiederaufbau durch Zusammenarbeit mit den ehemaligen Königsberger Einwohnern und mit Fördergeldern der Deutsch-Polnischen Stiftung ermöglicht wird. Begegnung mit dem stellv. Vorsitzenden der deutsch-polnischen Stiftung Marienkirche in Chojna / Königsberg, Pfarrer Antoni Chodakowski (Stiftungsvorsitzender ist Peter Helbich aus Hannover, Sitz des Heimatkreises Königsberg an der Oder). Die Kirche steht hauptsächlich leer, mit Ausnahme der jährlich stattfindenden gemeinsamen Integrationstage mit den ehemaligen Königsbergern. Zu welchem Zweck wird sie wiederaufgebaut? Wie hat sich die Zusammenarbeit zwischen Chojna und den ehemaligen Einwohnern entwickelt?

Anschließend: Besichtigung des kommunalen Friedhofs; Gedenkstein für einstige Einwohner von Königsberg.

16.30 Abfahrt nach Cedynia; auf dem Weg Besichtigung des ehemaligen deutschen und späteren sowjetischen Flugplatzes bei Chojna, heute eine Wohnsiedlung. Informationen im Bus: Geschichte der polnischen Ansiedlung in Chojna nach dem Krieg . Wer waren die Neusiedler? Woher kamen sie?

17.15 Cedynia (Zehden), Stadt an der Oder, an der Stelle einer ehemaligen slawischen Siedlung; erhielt 1299 das Stadtrecht; gehörte ab 1252 zu Brandenburg, 1402-1454 zum Deutschen Orden, ab 1701 zu Preußen. Stadtbesichtigung, Aussichtspunkt, Besuch des lokalen Museums.

Kaffeepause im „Klasztor Cedynia”; Hotel und Gaststätte im Gebäude des Zisterzienserinnenklosters aus dem 13. Jahrhundert; unlängst restauriert und umgebaut. Treffen mit dessen Besitzer Piotr Hrynkiewicz , einem überzeugten Regionalisten.

Gegen 20.00 Ankunft in Moryń (Mohrin); Übernachtung im Erholungszentrum „Savana” am Mohriner See.

Mohrin bekam um 1306 das Stadtrecht und feiert in diesem Jahr sein 700-jähriges Bestehen. Die Stadt wurde vielmals zerstört, u.a. durch Hussiten, Schweden, napoleonische Verbände. Zwischen den Kriegen bekannter Kurort mit vielen Besuchern aus Berlin. Heute vielbesuchter Erholungsort.

Abendessen vom Grill; Legende vom Krebs im Mohriner See. Gespräche mit Vertretern des Stowarzyszenie Miłośników Morynia i Jeziora Morzycko (Verein der Freunde Mohrins)

Samstag, 30. September

10.00 Nach dem Frühstück Spaziergang durch die Stadt; Markt, romanische Kirche. Anschließend Fahrt durch die Region

Abfahrt zum Góra Czcibora (Czcibor-Berg), zwischen Cedynia (Zehden) und Osinów Dolny (Niederwutzen).

Thema: Zwischen historischer Wahrheit und Propaganda – das Schlachtfeld und das Denkmal der Schlacht bei Zehden 972, in der die Verbände des polnischen Fürsten Mieszko I. die Truppen des Markgrafen Hodo der Ostmark besiegten. In der kommunistischen Propaganda sollte dieser Ort den ewigen Kampf zwischen Slawen und dem germanischen Drang nach Osten versinnbildlichen.

Auf dem Weg dorthin besichtigen wir Osinów Dolny (Niederwutzen): Prosperität des Grenzhandels – ein Mittel gegen Arbeitslosigkeit? Der unmittelbar am Grenzübergang (Hohenwutzen) gelegene Ort mit ca. 200 Einwohnern beherbergt etliche Großmärkte mit ein paar Tausend Ständen.

Mittagessen in Stare Łysogórki / Alt Lietzegöricke (Raststätte „Odra”)

Siekierki (Zäckerick): Kriegsfriedhof, Denkmal, Museum; 1945 fielen hier bei der Übersetzung über die Oder ca. zweitausend polnische Soldaten der Ersten Polnischen Armee, die der Roten Armee angehörte.

Gozdowice (Güstebiese): Ein Beispiel für deutsch-polnische Kooperation; nach langjährigen gemeinsamen Bemühungen wird im Frühling 2007 die alte Fährverbindung über die Oder zwischen Gozdowice und Güstebieser Loose wieder aufgenommen, als erste reguläre Fährverbindung über die Oder seit 1989.

Ankunft in Mieszkowice (Bärwalde): 1317 Stadtrecht, Sitz der neumärkischen Münzanstalt; wichtige politische Bedeutung der Stadt im 14. Jahrhundert.

15.00-20.00 Miejsko-Gminny Ośrodek Kultury (Kulturhaus). Begrüßung: Bürgermeister Piotr Szymkiewicz .

Begegnung: Alte und neue Heimat

15.00-16.30 Gespräch mit Elwira Profé-Mackiewicz und Fortunat Mackiewicz-Profé sowie ehemaligen und heutigen Einwohnern von Mieszkowice (Bärwalde). Ungewöhnliche Geschichte einer Beziehung, die eine fünfzigjährige Trennung überdauerte. Deutsch-polnische Zusammenarbeit in Mieszkowice.

16.30-17.00 Kaffeepause

17.00-18.30 Gespräch mit Aleksander Butrynowski und anderen Mitbegründern des Vereins Stowarzyszenie Kresowe Hnilczan; Hnilczany ist ein Ort bei Podhajce in der heutigen Ukraine; viele seiner Einwohner siedelten sich nach dem Krieg in Mieszkowice und Umgebung an; heute besuchen sie ihre alte Heimat und engagieren sich u.a. für den Wiederaufbau der dortigen Kirche; auch ihre Nachkommen pflegen die Erinnerung an die alte Heimat.

18.30 – 19.30 Spaziergang durch die Stadt in Begleitung des Bürgermeisters

20.00 Rückkehr nach Moryń; Abendessen. Gespräch mit Remigiusz Rzepczak, Journalist in Mieszkowice

Sonntag, 1. Oktober

Themen: Umgang mit dem historischen Erbe im alten Grenzgebiet von Neumark und Pommern.

Doppelte Entwurzelung – zur sozialen Lage der früheren Beschäftigten der staatlichen Landwirtschaftsbetriebe (PGR) und der Dorfbewohner. Wird der soziale Abstieg weiter vererbt? Zur Politik des Staates und der lokalen Behörden.

9.30 Nach dem Frühstück Abfahrt nach Witnica (Vietnitz), Chełm Dolny (Wartenberg), Przelewice (Prillwitz) und Letnin (Lettnin).

10.00-12.00 Witnica (Vietnizt), Rittergutshof im Besitz der Familien von Sack, von Buch-Stolpe, von Sydow und von Oelsen. Wirtschaftsgebäude aus dem 19. Jahrhundert; Kirche mit Barockausstattung: Beispiel für den Umgang mit der protestantischen Innenausstattung durch die katholische Kirche. Besuch auf dem einstigen Junkersgutshof; nach 1945 bis Anfang der 1990er Jahre Staatlicher Landwirtschaftsbetrieb (PGR).

Treffen mit Jan Wnuk , Vorstand des Vereins ehemaliger PGR-Mitarbeiter sowie mit Vertretern der Staats- und Lokalverwaltung.

Fahrt nach Przelewice. Auf dem Weg:

Chełm Dolny (Wartenberg): ehemaliger Gutshof der Familie von Tresckow. General Henning von Tresckow beteiligte sich an den Vorbereitungen zum Attentat auf Hitler am 20. Juli 1944, am 21. Juli beging er Selbstmord und wurde in Wartenberg bestattet.

Goszków (Gossow): Geburtsort von Albert von Levetzow, Vorsitzender des deutschen Parlaments um 1880-1890. In der Kirche eine ihm gewidmete Gedenktafel.

Piaseczno (Pätzig): Ort der pietistischen Bewegung; Anfang des 20. Jahrhunderts in Besitz der Familie von Wedemeyer, Geburtsort von Maria von Wedemeyer, Enkelin von Ruth von Kleist-Retzow, Verlobte von Dietrich Bonhoeffer.

14.00 Mittagessen in Przelewice

15.30-16.30 Przelewice (Prillwitz): restauriertes Schloss, das in Besitz der Hohenzollern, der Familie von Prillwitz und bis 1945 der Familie von Borsig (Industrielle aus Berlin und Schlesien) war. Schloss und ein wunderschöner Schlossgarten mit Arboretum sind heute im Besitz der Gemeinde. Im Schloss hat das Botanische Forschungszentrum seinen Sitz. Treffen mit Vertretern der Gemeindeverwaltung und der Leiterin des Zentrums.

Rückfahrt nach Stettin

Auf dem Weg:

Letnin (Lettnin), in dem Dorf wurden nach dem Krieg Einwohner des Dorfes Milatycze bei Lemberg angesiedelt. Bereits in den 1970er Jahren gründeten sie eine Volksgruppe „Kresowianka“ , zu der ganze Familien gehören, die Volkskultur und alte Bräuche pflegen. Treffen mit der Volksgruppe und deren Leiter Ryszard Głogowski , der die Volkskultur aus den ehemaligen polnischen Ostgebieten dokumentiert.

Ankunft in Stettin

Züge nach Berlin: 19.00 über Angermünde, 21.32 in Berlin; 19.57 ohne Umsteigen, 23.32 in Berlin

Koordination: Ewa Czerwiakowski, Ruth Henning

Reiseleitung: Andrzej Kotula, Bogdan Twardochleb., Robert Ryss

Simultanübersetzung: Agata Prochotta

Kontakt: Ruth Henning: buero@dpg-brandenburg.de, 0331-280 45 83, Fax 280 45 84
Andrzej Kotula: agatamik@poczta.onet.pl , 0048-603-70 50 26; Robert Ryss: gazeta@chojna.com.pl


Śladami Nowej Marchii.
Współczesność na jej dawnych ziemiach

„Po śladach – Spurensuche”, podróż studyjna, 29 września - 1 października 2006

piątek, 29 września

Szczecin : do godz. 9.30 spotkanie uczestników w Ośrodku Integracji Europejskiej, al. Wojska Polskiego 164 (możliwość pozostawienia samochodów na strzeżonym parkingu); wyjazd autobusem na dworzec Szczecin Główny, gdzie dołączą uczestnicy, którzy przyjadą pociągiem z Poczdamu i Berlina (godz. 9.52).

10.15 - wyjazd ze Szczecina do Chojny ( Königsberg Nm ), jednego z dawnych centrów Nowej Marchii (Neumark). Wprowadzenie: Dawna Nowa Marchia i dzisiejsza sytuacja na jej ziemiach , Bogdan Twardochleb, dziennikarz „Kuriera Szczecińskiego”

11.30. Widuchowa ( Fiddichow ), wieś (gmina) nad Odrą; spotkanie w gospodarstwie polsko-niemieckiego małżeństwa Saby i Jensa Kellerów, twórców Ośrodka Inicjatyw Proekologicznych „Stary Zagon”, promotorów m.in. przywracania dawnych upraw, typowych kiedyś dla Nadodrza, uczestników licznych polsko-niemieckich przedsięwzięć przygranicznych.

13.00 przyjazd do Chojny ( Königsberg an der Oder). W ciągu długiej historii miasto (pierwsza wzmianka w dokumentach 1244 r.) należało do Księstwa Pomorskiego, Brandenburgii (Nowej Marchii), Zakonu Krzyżackiego, Prus. W lutym 1945 r. zostało w 75% zniszczone, w dużej części już po przejściu frontu. Po 1945 r. kilkakrotnie zmieniało nazwę. Do 1990 r. pod Chojną było wojskowe lotnisko radzieckie. Gospodarz wizyty i przewodnik: Robert Ryss, redaktor naczelny „Gazety Chojeńskiej” (niezależnej gazety lokalnej).

13.00-14.00 obiad w restauracji „Rycerska” w zabytkowych podziemiach ratusza.

14.30 (w restauracji) pogadanka: Przywracanie lokalnej tradycji. Dolina Miłości w Zatoni Dolnej (Nieder Saathen) i jej rewitalizacja , Ryszard Matecki, sołtys Zatoni Dolnej.

Dolina to dawny park dworski rodu von Humbert. Jest tam wiele gatunków rzadkich roślin, znajdują się kamienie (megality), upamiętniające twórców parku oraz niemieckich artystów, polityków i filozofów.

15.30-16.30 wizyta w Kościele Mariackim , który jest odbudowywany we współpracy z dawnymi mieszkańcami Königsbergu i ze środków fundacji polsko-niemieckiej. Spotkanie z wiceprzewodniczącym polsko-niemieckiej Fundacji Kościół Mariacki w Chojnie, księdzem Antonim Chodakowskim (przewodniczącym fundacji jest Peter Helbich z Hanoweru, gdzie ma swoją siedzibę Heimatkreis Königsberg an der Oder ). Kościół przez większość czasu stoi pusty, wypełnia się gośćmi tylko z okazji rokrocznych Dni Integracji, na które przybywają dawni mieszkańcy miasta. Jaki sens ma jego odbudowa? Jak rozwija się współpraca Chojny z jej dawnymi mieszkańcami?.

Wizyta na cmentarzu komunalnym (kamień pamięci, poświęcony byłym mieszkańcom Königsbergu).

17.00 wyjazd do Cedyni; po drodze: wizyta na dawnym niemieckim i sowieckim lotnisku pod Chojną, obecnie dzielnicy mieszkaniowej. W autobusie pogadanka na temat polskich osadników przybywających do Chojny po roku 1945 . Kim byli i skąd przybywali?

17.45 Cedynia (Zehden) , miasto nad Odrą, w miejscu dawnej osady kultury łużyckiej, prawa miejskie w 1299 r.; od 1252 r. miasto brandenburskie, w latach 1402-1454 krzyżackie, od 1701 pruskie. Zwiedzanie miasta, punkt widokowy, wizyta w lokalnym muzeum.

Kawa w „Klasztorze Cedynia”, w pochodzących z XIII wieku zabudowaniach klasztoru cysterek , niedawno odrestaurowanych i przebudowanych na hotel i restaurację. Spotkanie z jego właścicielem, Piotrem Hrynkiewiczem, miłośnikiem historii regionu.

Ok. 20.00 przyjazd do Morynia (Mohrin) , nocleg w ośrodku wypoczynkowym „Savana” nad jeziorem Morzycko. Moryń uzyskał prawa miejskie około 1306 r. i w tym roku obchodzi 700-lecie. Jego dzieje są podobne do innych miast Nowej Marchii. Był wielokrotnie niszczony, m.in. przez husytów, Szwedów, wojska napoleońskie. W latach międzywojennych znany kurort. Wśród gości dominowali berlińczycy. Dziś też jest popularnym miejscem letniego wypoczynku.

Kolacja przy grillu, legenda o raku z jeziora Morzycko. Rozmowy z przedstawicielami Stowarzyszenia Miłośników Morynia i Jeziora Morzycko.

sobota, 30 września

Po śniadaniu, ok. 10.00 krótki spacer po Moryniu, rynek, romański kościół

Przejazd pod Górę Czcibora (między Cedynią i Osinowem Dolnym). Wykład: Między propagandą a prawdą historyczną – pole i pomnik zwycięskiej bitwy pod Cedynią (972 r.) wojsk księcia Polski, Mieszka I, nad oddziałami margrafa Marchii Łużyckiej Hodona; przez cały okres PRL miejsce to było wykorzystywane przez propagandę jako symbol odwiecznej walki Słowian (Polaków) z germańskim Drang nach Osten .

Po drodze: Osinów Dolny (Niederwutzen) . Bazarowy boom nad granicą polsko-niemiecką – środek przeciw bezrobociu? W wiosce liczącej ok. 200 stałych mieszkańców, w pobliżu przejścia granicznego do Hohenwutzen, funkcjonuje kilka wielkich targowisk z kilkoma tysiącami stanowisk handlowych.

Obiad w Starych Łysogórkach/Alt Lietzegöricke (zajazd „Odra”)

Siekierki (Zäckerick) : cmentarz wojenny z pomnikiem i muzeum; ok. 2 tysięcy żołnierzy I Armii Wojska Polskiego w składzie frontu sowieckiego poległo podczas forsowania Odry w 1945 r.

Gozdowice (Güstebiese) : przykład polsko-niemieckiej współpracy – po wieloletnich staraniach na wiosnę 2007 r. uruchomiona zostanie pierwsza po wojnie stała przeprawa promowa przez Odrę Gozdowice – Güstebieser Loose.

Przyjazd do Mieszkowic (Bärwalde ), prawa miejskie w 1317 r., siedziba mennicy nowomarchijskiej, duża ranga polityczna miasta w XIV w.

15.00-20.00 Miejsko-Gminny Ośrodek Kultury. Powitanie przez Piotra Szymkiewicza, burmistrza Mieszkowic.

Spotkanie – stara i nowa mała ojczyzna

15.00-16.30 rozmowa z państwem Elwirą Profé-Mackiewicz i Fortunatem Mackiewiczem-Profé oraz dzisiejszymi i dawnymi niemieckimi mieszkańcami Mieszkowic/Bärwalde.

Niezwykłe dzieje polsko-niemieckiego związku państwa Profé-Mackiewicz, których uczucia przetrwały 50 lat rozłąki. Polsko-niemiecka współpraca w Mieszkowicach.

16.30 przerwa na kawę

17.00 – 18.30 rozmowa z Aleksandrem Butrynowskim i innymi twórcami Stowarzyszenia Kresowego Hnilczan, miejscowości w pobliżu Podhajec (dzisiejsza Ukraina); wielu jej mieszkańców osiadło po wojnie w Mieszkowicach i okolicy. Wieli z nich odwiedza dawne strony ojczyste i angażuje się m.in. w odbudowę tamtejszego kościoła. Ich młodsi następcy pielęgnują pamięć swoich rodzinnych korzeni.

18.30-19.30 spacer po Mieszkowicach w towarzystwie burmistrza.

Ok. 20.00 powrót do Morynia, kolacja. Rozmowa z dziennikarzem z Mieszkowic, Remigiuszem Rzepczakiem

niedziela, 1 października

Tematy: Dawne pogranicze Nowej Marchii i Pomorza – różne losy dziedzictwa . Społeczność podwójnie wykorzeniona – socjalne problemy byłych pracowników Państwowych Gospodarstw Rolnych i mieszkańców wsi popegeerowskich. Dziedziczenie socjalnej degradacji? - polityka państwa i władz regionalnych.

Po śniadaniu ok. 9.30 wyjazd do wyjazd do Witnicy, Chełma Dolnego, Przelewic i Letnina.

10.00-12.00 Witnica (Vietnizt), majątek rycerski, własność m.in. rodów von Sack, von Buch-Stolpe, von Sydow i von Oelsen. Zabudowania gospodarcze z XIX w., kościół z wyposażeniem barokowym, przykład adaptacji wystroju protestanckiego do potrzeb Kościoła katolickiego. Wizyta w dawnym gospodarstwie junkierskim z XIX w., w którym po drugiej wojnie do początku lat 90. działało Państwowe Gospodarstwo Rolne. Spotkanie z czlonkiem zarządu Stowarzyszenia b. Pracowników PGR, Janem Wnukiem , oraz przedstawicielami administracji państwowej i regionalnej.

Przejazd do Przelewic. Po drodze:

Chełm Dolny (Wartenberg), dawna posiadłość rodu von Tresckow. Generał Henning von Tresckow, jeden z głównych organizatorów zamachu na Hitlera 20 lipca 1944, popełnił 21 lipca samobójstwo i został pochowany w Chełmie Dolnym.

Goszków (Gossow) , stąd pochodził Albert von Levetzow, przewodniczący niemieckiego parlamentu w latach ok. 1880-90. W miejscowym kościele jest tablica ku jego pamięci.

Piaseczno (Pätzig) , miejscowość znana z ruchu pietystycznego; na

początku XX w. własność rodu von Wedemeyer. Urodziła się tu Maria von Wedemeyer, wnuczka Ruth von Kleist-Retzow, narzeczona Dietricha Bonhoeffera.

14.00 obiad w Przelewicach

15.30-16.30 Przelewice (Prillwitz), odrestaurowany dawny pałac Hohenzollernów, rodu von Prillwitz, a do 1945 r. rodu von Borsig, śląskich i berlińskich przemysłowców. Pałac i przepiękny ogród z arboretum są dziś własnością gminy. W pałacu działa placówka naukowa, Botaniczne Centrum Badawczo-Wdrożeniowe. Spotkanie z władzami gminy i dyrektorką Ośrodka.

Wyjazd do Szczecina, po drodze:

Letnin (Lettnin) , wieś, w której po wojnie osiedlono ludzi ze wsi Milatycze pod Lwowem. Już w latach 70. założyli oni zespół ludowy „Kresowianka”, kultywują specyficzny folklor Milatycz, pielęgnują tamtejsze obyczaje. Wśród członków zespołu są całe rodziny. Spotkanie z zespołem i jego kierownikiem, Ryszardem Głogowskim, autorem unikatowych opracowań folkloru kresowego.

Powrót do Szczecina

Odjazdy pociągów do Berlina:

19.00 przez Angermünde, 21.32 w Berlinie

19.57 bezpośrednio, 23.32 w Berlinie

Koordynacja projektu : Ewa Czerwiakowski, Ruth Henning

Przygotowanie i organizacja: Andrzej Kotula, Bogdan Twardochleb, Robert Ryss

Tłumaczenie: Agata Prochotta

Kontakt: Ruth Henning: buero@dpg-brandenburg.de, 0331-280 45 83

Andrzej Kotula: 0048-603-70 50 26, agatamik@poczta.onet.pl; Robert Ryss: gazeta@chojna.com.pl


Studienreise Pommern: Deutsche – Polen – Ukrainer vom 9. bis 11. September 2005

Programmentwurf

Stettin/Szczecin – Daber/Dobra Nowogardzka – Labes/Lobez – Tempelburg/Czaplinek – Gross Born/Borne Sulinowo – Baldenburg/Bialy Bór – Rakowo/Rakow – Dramburg/Drawsko Pomorskie – Janikow/Jankowo – Nörenberg/Insko – Chociwel (Freienwalde) – Stettin/Szczecin

Freitag, 9. September

Ankunft der Teilnehmer in Stettin bis 11 Uhr. Treffen im Europäischen Zentrum in der Aleja Wojska Polskiego 164. Die Teilnehmer, die mit dem Zug ankommen, werden vom Bahnhof abgeholt. 11 Uhr Abfahrt mit dem Bus (von Stettin über Leczyca, Maszewo, Jenikowo, Wojtaszyce nach Dobra Nowogardzka) Ca. 12.00 Uhr Ankunft in Dobra Nowogardzka (Daber) . Mittagessen im Restaurant Taber 13.00 – 15.00 Uhr Treffen mit Urszula Kolodziejczyk . U.K. leitet das Zentrum für zivilgesellschaftliche Aktivitäten, das Museum in Dobra Nowogardzka und ist von Beruf Deutschlehrerin. Zusammen mit Urszula Kolodziejczyk besichtigen wir das neu gegründete Museum, die Kirche zur Heiligen Katharina, die Schloss­ruinen der Familie von Dewitz und den renovierten Friedhof aus der Zeit des Ersten Weltkriegs. Die Klein­stadt Dobra Nowogardzka unterhält enge Verbindungen zum Heimatkreis Daber und zu der Familie von Dewitz. Weiterfahrt nach Lobez (Labes) durch Strzmiele (Strammel) , ehemaliger Besitz der Familie von Borck, heute eine Filiale des Staatsarchivs in Stettin, Besichtigung des „Lapidariums“ bei der Ortskirche. Ca. 16 Uhr Ankunft in Lobez (Labes) . Treffen mit Mitgliedern des dortigen Lehrerclubs und des Literaturvereins „Labuz“ (u.a. mit Lidia und Czeslaw Szawiel ). Labes wurde in der Mitte des 13. Jahrhunderts von der Familie von Borck gegründet. Vorstellung der Projekte „Erinnerungsbruchstücke an die Familie von Borck“ und „Archiv Erinnerung“. Ortsbesichtigung des ehe­ma­ligen Friedhofs. Dort wurde in diesem Jahr ein „Lapidarium“ eingerichtet, in dem es eine „Erinne­rungs­wand“ und einen Gedenkstein für Otto Puchstein gibt. Puchstein war ein bekannter Archäologe, der u.a. Baalbeck entdeckt hatte. Er war Mitbegründer des Pergamonmuseums in Berlin und erarbeitete die Konzeption zum Wiederaufbau des Pergamonaltars. Er wurde in Labes geboren und dort auch begraben. Nach 1945 wurde das Familien-Mausoleum zerstört. Die heutigen Einwohner von Lobez errichteten aus eigener Initiative das Lapidarium. Im Jahre 2003 wurde der Gedenkstein in Anwesenheit des Neffen, Otto Puchstein aus Bayern, eingeweiht. Weiterfahrt nach Czaplinek (Lobez, Drawsko Pomorskie, Zlocieniec, Czaplinek – also Fahrt durch die frühere Grenzregion zwischen Pommern, Neumark und dem Gebiet des Deutschen Ordens). Ca. 18 Uhr Ankunft in Czaplinek (Tempelburg) . Treffen mit Marzenna Sadowska in dem von ihr gegründeten Regionalmuseum (Izba Regionalna), das sowohl Erinnerungsstücke der ehemaligen deutschen Bewohner Tempelburgs ausstellt, die die heutigen Bewohner auf den Dachböden ihrer Häuser fanden, als auch Erinnerungsstücke der Eltern und Großeltern der heutigen polnischen Einwohner aus dem Osten Vorkriegspolens. An dem Treffen wird eine Gruppe von Einwohnern Czaplineks teilnehmen, die nach dem Zweiten Weltkrieg ihren heimatlichen Ort Holszany aus dem Wilnaer Gebiet (heute gehört diese Gegend zu Weissrussland) verlassen mussten. Sie werden von ihren Reiseerlebnissen berichten, denn vor etwa zwei Monaten besuchten diese Familien mit ihren Kindern zum ersten Mal nach dem Krieg ihren Heimatort Holszany.

21 Uhr Abendessen

Samstag, 10. September

8.00 – 9.00 Uhr Frühstück 9.00 Uhr Abfahrt nach Bialy Bór (Baldenburg) über Borne Sulinowo (Gross Born) Borne Sulinowo war bis 1993 ein geschlossenes Militärstädtchen mit Truppenübungsplatz der in Polen stationierten sowjetischen Soldaten. Im 19. Jahrhundert gab es auf diesem Gebiet Truppenübungsplätze der preußischen Armee und später der Wehrmacht. Während des Zweiten Weltkriegs gab es in der Umgebung von Gross Born Kriegsgefangenenlager vor allem für polnische, französische und sowjetische Soldaten. Vor drei Jahren wurden in den Wäldern Massengräber sowjetischer Kriegsgefangener entdeckt. Tomasz Sko­wro­nek spricht über die heutigen Probleme von Borne Sulinowo und begleitet die Teilnehmer in das größte europäische Heidegebiet. Weiterfahrt nach Bialy Bór über Szczecinek (Neustettin). 12.30 Uhr Ankunft in Bialy Bór (Baldenburg) . Bialy Bór ist das größte Siedlungszentrum der ukrainischen Minderheit in Nord-West-Polen . Hier gibt es ukrainische Schulen, griechischkatholische Kirchen und auch der Verband Ukrainischer Lehrer in Polen hat hier seinen Sitz. Die Ukrainer wurden in Pommern angesiedelt (aber auch in anderen Gebieten Nord- und Westpolens wie den Masuren und in Niederschlesien), nachdem sie in der berüchtigten „Aktion Weichsel“ von den polnischen Behörden 1947 aus Südostpolen zwangsausgesiedelt und deportiert worden waren. 12.30 Mittagessen 13.30 – 18.00 Uhr Beginn des Begegnungsseminars „Deutsche – Polen – Ukrainer“ im Gebäude der Vereinigten Schulen mit ukrainischer Unterrichtssprache. Begrüßung: Bürgermeister von Bialy Bór Roman Drozd , Historiker und Leiter der Koszaliner Abteilung des Verbandes der Ukrainer in Polen, spricht über die Geschichte der Vertreibung der Ukrainer aus Süd-Ost-Polen und ihre Neuansiedlung in Pommern. Stefan Zabrowarny , Vorstandsmitglied desselben Verbandes spricht über den Umgang mit ukrainischen Friedhöfen in Polen. Jugendliche aus der ukrainischen Minderheit sprechen über ihr Verhältnis zur Mehrheitsgesellschaft und ihre Vorstellungen von regionaler Identität. Die Diskussion moderieren Bogdan Twardochleb und Andrzej Kotula . Anschließend Besuch einer griechisch-katholischen Kirche, entworfen von Jerzy Nowosielski, einem berühmten zeitgenössischen polnischen Künstler, der aus dem Lemkenland in Südostpolen stammt. Rückkehr nach Czaplinek (Tempelburg) über Stare Drawsko (Drahim) durch das frühere polnisch-pommersch-brandenburgische Grenzgebiet. Abendessen in Czaplinek.

20.00 Uhr Treffen in dem Regionalmuseum von Marzenna Sadowska im Zentrum Czaplineks. Vorführung des Films „Kiedys bylam Niemka ...“ (Ich war eine Deutsche) von Michal Majerski . Gegenstand des Films sind Gespräche mit deutschen Frauen, die nach 1945 in dem von Polen übernommenen Pommern geblieben waren. Der Film von Majerski wurde auf dem diesjährigen Filmfestival in Lagów als bester Dokumentarfilm ausgezeichnet. Anschließend Gespräche mit dem Filmautor und den „Regionalisten“ aus Czaplinek (Tempelburg).

Sonntag, 11. September

8.00 – 9.00 Uhr Frühstück 9.00 Uhr Besichtigung des Städtchens : Marktplatz, renovierte Fachwerkhäuser, kleine Kirche aus dem 13. Jahrhundert, eine weitere Kirche (von Schinkel). Stadtführung: Marzenna Sadowska Cza­plinek (Tempelburg) liegt im Seengebiet von Drawsko, an den Seen Drawsko und Czaplino. Tempelburg wurde im 13. Jahrhundert durch die Templer gegründet und später von den Johannitern übernommen. Die frühere Grenzregion zwischen Brandenburg, Pommern und Polen war bis zum polnisch-schwedischen Krieg (1655-1657) der nord-westlichste Zipfel des Königreichs Polen und kam dann zu Brandenburg. Czaplinek unterhält partnerschaftliche Kontakte mit Bad Schwartau in Schleswig-Holstein, wo der Heimatkreis Tempelburg seinen Sitz hat. 11.00 Uhr Beginn der Rückfahrt über Rakowo (Rakow) . In Rakowo werden die Reiseteilnehmer von Elzbieta und Wojciech Sniegura erwartet. Das Ehepaar führt dort eine Pension. Sie haben sich um den alten deutschen Friedhof gekümmert und ihn wieder in Ordnung gebracht. Die heutigen Einwohner von Rakowo unterhalten gute Kontakte mit den ehemaligen Dorfbewohnern, d.h. mit dem Heimatkreis Rakow. In Rakowo gibt es Kaffee und selbstgebackenen Kuchen. anschließend Weiterfahrt nach Drawsko Pomorskie (Dramburg) . Begrüßung durch den dortigen Bürgermeister. Mittagessen in Drawsko Pomorskie. 14.30 Uhr Treffen mit dem Bürgermeister Zbigniew Ptak und anderen Einwohnern, die sich für den Aufbau eines Regionalmuseums und den Wiederaufbau des Speichers in Jankowo (Janikow) einsetzen. Weiterfahrt nach Jankowo. 16.30 Uhr Besuch des Speichers in Jankowo (Janikow) . Der Speicher ist einer der ersten Entwürfe von Walter Gropius , der später zu den Begründern des BAUHAUS gehörte. Während seiner Studienzeit fuhr Gropius häufig nach Janikow, wo seine Familie wohnte. Seine ersten Entwürfe, noch weit entfernt von der Ästhetik des BAUHAUS, realisierte er für seinen Onkel. Anschließend Weiterfahrt nach Stettin über Insko (Nörenberg) und Chociwel (Freienwalde) . Wenn es die Zeit erlaubt, gibt es eine kurze Pause am Inskosee. Dort wurde dieses Jahr von den ehemaligen Einwohnern ein Krebs-Gedenkstein eingeweiht, der auf eine alte örtliche Legende verweist. Gegen 19.00 Uhr Ankunft am Stettiner Bahnhof bzw. in der Aleja Wojska Polskiego. Ende der Studienreise. Koordination: Ewa Czerwiakowski, Ruth Henning, Andrzej Kotula, Bogdan Twardochleb.

Potsdam: Ruth Henning buero@dpg-brandenburg.de, Stettin: Andrzej Kotula 0048-603-70 50 26


Podróz studyjna na Pomorze: Polacy – Niemcy – Ukraincy

9- 11 wrzesnia 2005 r. Projekt programu

Szczecin (Stettin) - Dobra Nowogardzka (Daber) - Lobez (Labes) - Czaplinek (Tempelburg) - Borne Sulinowo (Gross Born) - Bialy Bór (Baldenburg) - Rakowo (Rakow) - Drawsko Pomorskie (Dramburg) - Jankowo (Janikow) - Insko (Nörenberg) - Chociwel (Freienwalde) - Szczecin (Stettin)

Piatek, 9 wrzesnia

Przyjazd uczestników do Szczecina - do godz. 11.00. Spotkanie w Osrodku Integracji Europejskiej, al. Wojska Polskiego 164 Wyjazd autobusem (Szczecin, Leczyca, Maszewo, Jenikowo, Wojtaszyce, Dobra Nowogardzka) ok. godz. 12.00 - przyjazd do Dobrej Nowogardzkiej (Daber): obiad w restauracji Taber godz. 13.00-15.00: spotkanie z Urszula Kolodziejczyk, kierownikiem Centrum Aktywizacji Spolecznej i Muzeum Dobrej Nowogardzkiej, nauczycielka jezyka niemieckiego; zwiedzanie nowopowstalego muzeum, kosciola sw. Katarzyny, ruin zamku rodu von Dewitz, odnowionego cmentarza z I wojny swiatowej. Dobra utrzymuje kontakty z Heimatkreis Daber i rodem von Dewitz. Przejazd do Lobza przez Strzmiele (Strammel) , dawnej siedziby rodu von Borck, dzis: filia Archiwum Panstwowego w Szczecinie, lapidarium przy kosciele. Ok. godz. 16.00 przyjazd do Lobza (Labes) . Spotkanie z czlonkami Klubu Nauczycielskiego i Stowarzyszenia Literackiego „Labuz”, m.in. Lidia i Czeslawem Szawielami. Lobez – miasto zalozone w polowie XIII w. przez von Borcków. Prezentacja projektów: „Okruchy pamieci rodu Borcków” i Archiwum Pamieci. Zwiedzanie terenu dawnego cmentarza: lapidarium zalozone w 2005 r., Sciana Pamieci, kamien pamieci prof. Otto Puchsteina, slynnego archeologa, odkrywcy m.in. Baalbecku, wspóltwórcy i dyrektora Muzeum Pergamonskiego w Berlinie, autora koncepcji renowacji oltarza pergamonskiego. Prof. Otto Puchstein urodzil sie i zostal pochowany w Lobzie. Po 1945 r. mauzoleum rodu zostalo zniszczone. Kamien pamieci zostal ustawiony przez mieszkanców Lobza i odsloniety w 2003 r. przez Otto Puchsteina (mieszka w Bawarii), wnuka prof. Otto Puchsteina. Przejazd do Czaplinka (Lobez - Drawsko Pomorskie – Zlocieniec – Czaplinek, przejazd przez dawne pogranicze pomorsko-krzyzacko-nowomarchijskie).

Ok. godz.18.00 przyjazd do Czaplinka (Tempelburg). Spotkanie z Marzenna Sadowska, twórczynia Izby Regionalnej w Czaplinku oraz z grupa obecnych mieszkanców Czaplinka, którzy po II wojnie musieli opuscic rodzinne miasteczko Holszany na dawnej polskiej Wilenszczyznie (dzis ta czesc Wilenszczyzny nalezy do Bialorusi). Dwa miesiace temu ludzie ci oraz ich dzieci po raz pierwszy po wojnie i wysiedleniu pojechali do Holszan.

Godz. 21.00 - kolacja

Sobota, 10 wrzesnia

Godz. 8.00-9.00 - sniadanie. Godz. 9.00 - wyjazd do Bialego Boru przez Borne Sulinowo Godz. 9.45-12.00 - Borne Sulinowo (Gross Born) , do 1993 r. zamkniete miasteczko poligonowe wojsk radzieckich stacjonujacych w Polsce. W XIX w. byly to tereny poligonowe armii pruskiej, potem Wehrmachtu. W czasie II wojny swiatowej w Gross Born i okolicach byly obozy jenieckie, w których przetrzymywano glównie zolnierzy polskich, francuskich i radzieckich. Trzy lata temu odkryto w lasach masowe groby jenców radzieckich. Wspólczesne problemy Bornego Sulinowa, wycieczka na najwieksze w Europie wrzosowiska. Przewodnik: Tomasz Skowronek. Przejazd do Bialego Boru przez Szczecinek (Neustettin). Godz. 12.30 przyjazd do Bialego Boru (Baldenburg) , obiad. Bialy Bór (gmina), najwieksze w pólnocno-zachodniej Polsce centrum mniejszosci ukrainskiej, siedziba szkól ukrainskich, parafii grekokatolickiej, Zwiazku Nauczycieli Ukrainców w Polsce. Ukraincy zostali osiedleni na Pomorzu Zachodnim, takze w innych regionach Polski pólnocnej i zachodniej (Dolny Slask, Warmia i Mazury) wskutek tzw. Akcji „Wisla” – wysiedlen przeprowadzonych przez wladze polskie w 1947 r., w czasie polsko-ukrainskiej wojny domowej. Godz. 13.30 - 18.00 Seminarium „Niemcy - Polacy - Ukraincy” w Zespole Szkól z Ukrainskim Jezykiem Wykladowym: - Burmistrz Bialego Boru - Dr Roman Drozd, historyk, przewodniczacy koszalinskiego oddzialu Zwiazku Ukrainców w Polsce. Tematy: Akcja Wisla, przymusowe przesiedlenie Ukrainców na Pomorze - NN (Zwiazek Ukrainców w Polsce): Ukrainskie cmentarze w Polsce - rozmowa z ukrainska mlodzieza i nauczycielami nt. tozsamosci narodowej i regionalnej wspólczesnych Ukrainców na Pomorzu Moderacja: Bogdan Twardochleb, Andrzej Kotula Zwiedzanie cerkwi grekokatolickiej, zaprojektowanej przez Jerzego Nowosielskiego, jednego z najwybitniejszych wspólczesnych artystów polskich, Lemka z pochodzenia. Powrót do Czaplinka przez Szczecinek, Barwice, Stare Drawsko (Drahim), dawne pogranicze polsko-pomorsko-brandenburskie (72 km). Godz. 20.00 Czaplinek (Tempelburg) Spotkanie w piwnicy Izby Regionalnej, projekcja filmu Michala Majerskiego „Kiedys bylam Niemka...” (rozmowy z Niemkami, które po 1945 r. pozostaly na objetym przez Polske Pomorzu). Na tego­rocz­nym Festiwalu Filmowym w Lagowie film otrzymal nagrode za najlepszy dokumentalny film niemiecki. Jesienia bedzie prezentowany na festiwalu w Amsterdamie. Po filmie rozmowa z autorem. Rozmowy z regionalistami z Czaplinka.

Kolacja

Niedziela, 11 wrzesnia

Godz. 9.00 - 9.30 - sniadanie Godz. 9.00 - zwiedzanie Czaplinka. Rynek, remontowane zabudowania ryglowe, maly kosciól (XIII w.), kosciól projektowany przez K. Schinckla, Izba Regionalna. Oprowadza Marzena Sadowska. Czaplinek (Tempelburg), miasto na Pojezierzu Drawskim, nad jeziorami Drawsko i Czaplino, zalozone w XIII w. przez templariuszy, przejete przez joannitów. Tereny dawnego pogranicza brandenbursko-pomorsko-polskiego, do wojny polsko-szwedzkiej (1655-1657) najdalej na pólnocny-zachód wysuniety osrodek Królestwa Polskiego, przejety potem przez Brandenburgie. Czaplinek utrzymuje partnerskie kontakty z Bad Schwartau (Schleswig Holstein), gdzie jest siedziba Heimatkreis Tempelburg. Godz. 11.00 - przejazd do Rakowa Rakowo (Rakow) Spotkanie z Elzbieta i Wojciechem Sniegurami, wlascicielami pensjonatu, inicja­torami odnowy dawnego cmentarza niemieckiego. Obecni mieszkancy Rakowa (Rakow) utrzymuja bardzo dobre kontakty z bylymi mieszkancami wsi, zgrupowanymi w Heimatkreis Rakow. W Rakowie kawa, domowe ciasto. Przejazd do Drawska Pomorskiego przez Zlocieniec Godz. 14.30 Drawsko Pomorskie (Dramburg) , obiad Spotkanie z burmistrzem Zbigniewem Ptakiem oraz inicjatorami powolania muzeum regionalnego i odbudowy spichlerza we wsi Jankowo (Janikow). Ok. godz. 16.30 Jankowo (Janikow) . Spichlerz, jeden z pierwszych projektów Waltera Gropiusa, twórcy Bauhausu. W czasie studiów Gropius przyjezdzal do Jankowa, gdzie mieszkala jego rodzina. Pierwsze swoje projekty, dalekie jeszcze od estetyki Bauhausu, wykonywal dla swojego wuja. Przejazd do Szczecina przez Insko i Chociwel. Jesli starczy czasu, krótki postój w Insku, przy pomniku Raka nad jeziorem Insko. Pomnik odsloniety w czerwcu 2005 r., zwiazany ze stara miejscowa legenda, ufundowali byli mieszkancy Inska (Nörenberg). Godz. 19.00 Dworzec Glówny w Szczecinie i Osrodek Integracji Europejskiej. Koniec podrózy . Koordynacja : Ewa Czerwiakowski, Ruth Henning, Andrzej Kotula, Bogdan Twardochleb

Poczdam: Ruth Henning buero@dpg-brandenburg.de, Szczecin: Andrzej Kotula 0048-603-70 50 26


Nowe Warpno / Neuwarp in unserer Erinnerung

16. Mai, Pfingstmontag, 11-17 Uhr in der Kirche von Nowe Warpno

An diesem Tag treffen ehemalige deutsche Einwohner von Neuwarp und heutige polnische Einwohner von Nowe Warpno zum ersten Mal zusammen, um gemeinsam über die Vergangenheit dieses kleinen Fischerortes am Stettiner Haff zu sprechen. Die Einwohner des alten Neuwarp werden über ihre Erinnerungen an das Leben, ihre letzten Jahre in diesem Städtchen und den Verlust ihrer Heimat sprechen. Vielleicht auch darüber, ob und wie sie eine neue Heimat in West- bzw. in Ostdeutschland fanden. Die ältesten polnischen Einwohner des heutigen Nowe Warpno werden über ihre Schicksale berichten, die sie nach 1945 ausgerechnet an diesen Ort führten, in dem sie sich schließlich ansiedelten; darüber, wie es ihnen in den ersten Jahren hier erging und wie sie dann in dieser neuen, fremden Heimat Wurzeln schlugen.

Das Treffen organisiert Andrzej Kotula aus Nowe Warpno in Zusammenarbeit mit Jürgen Dittmann von den Heimatfreunden der Stadt Neuwarp und dem „Netzwerk Spurensuche – Alte, neue, fremde Heimat“. Spezielle Unterstützung leistet der Stettiner Verein „Zeit. Raum. Identität.“ In der Kirche wird gleichzeitig die Ausstellung „Und dann mussten wir raus ... I wtedy nas wywieźli... Wanderungen durch das Gedächtnis, von Vertreibungen der Polen und Deutschen 1939-1949” (Autoren: Wanja W. Ronge, Martina Pietsch, Ewa Czerwiakowski) gezeigt, die im Rahmen des Projektes Spurensuche durch die deutsch-polnische Grenzregion wandert, und die nach diesem Treffen noch eine weitere Woche in Nowe Warpno besucht werden kann.

Gemeinsames Mittagessen von 12.30 bis 14.30 Uhr

17. Mai, eintägige Studienfahrt von Nowe Warpno (Neuwarp) über Police (Pölitz), Marianowo (Marienfließ) und Stargard Szczeciński (Stargard) nach Szczecin (Stettin)

Reisebegleiter: Bogdan Twardochleb, Kurier Szczeciński

Police / Pölitz . In einem Park, an der Stelle des ehemaligen deutschen Friedhofs, besichtigen wir ein Lapidarium, das den ehemaligen deutschen Einwohnern von Pölitz gewidmet ist. Wir besuchen die Heimatstube im Kulturhaus von Police, die aus einer Initiative der polnischen Einwohner der Stadt hervorgegangen ist. Dort lernen wir auch Andrzej Łazowski von dem Verein „Zeit. Raum. Identität.“ kennen, der über die Vergangenheit der Orte Police/Pölitz und Jasienica/Jasenitz einen Fotoband herausgegeben hat. Anwesend ist Jan Matura, Regionalhistoriker aus Leidenschaft, der zur Entstehung des Lapidariums und der Heimatstube entscheidend beigetragen hat.

Marianowo/Marienfließ – hier treffen wir Pfarrer Jan Dziduch und den Bürgermeister der Gemeinde. Die Gemeinde arbeitet mit den ehemaligen Einwohnern von Marienfließ, mit der evangelischen Gemeinde Penkun und den Nachkommen der pommerschen Adelsfamilie von Borck zusammen. Zu besichtigen sind die Kirche und ein wieder aufgebautes Zisterzienserkloster. Am Ort gibt es lebendigen Umgang mit der Geschichte und der Tradition, z.B. Veranstaltungen zur Erinnerung an Sydonie von Borck, die im Mittelalter als Hexe angeklagt und auf dem Scheiterhaufen verbrannt wurde.

Stargard Szczeciński/Stargard – in Stargard besuchen wir das städtische Museum und treffen u.a. den Museumsdirektor Sławomir Preiss. Zur Zeit wird dort eine Fotoausstellung „Stargard im Jahre 1945“ gezeigt. Man findet aber auch weitere Beispiele, die zeigen, wie sich die polnische Stadt mit der deutschen Vergangenheit auseinandersetzt (dies in Zusammenarbeit mit dem Heimatkreis Stargard in Elmshorn/Niedersachsen). In Stargard sind noch Friedhöfe für deutsche und italienische Soldaten aus dem Ersten Weltkrieg, für Kriegsgefangene des Zweiten Weltkriegs und ein Denkmal, das an die ehemaligen deutschen Einwohnern der Stadt erinnert, zu besichtigen.

Veranstalter: „Netzwerk Spurensuche – Alte, neue, fremde Heimat“

DPG Brandenburg /Deutsch-Polnischer Journalistenclub „Unter Stereo-Typen“

Koordination: Ewa Czerwiakowski, Ruth Henning, Andrzej Kotula, Bogdan Twardochleb.

Potsdam:buero@dpg-brandenburg.de, Stettin: Andrzej Kotula 0048-603-70 50 26

Slady zakryte i odkryte (http://www.gazeta.chojna.com.pl/archiwum.php?numer=05-22&temat=3)

Ruszyl projekt "Po sladach - stara i nowa mala ojczyzna". Jego autorami sa Niemiecko-Polskie Towarzystwo w Brandenburgii (DPG) i Polsko-Niemiecki Klub Dziennikarzy "Pod Stereotypami". Chodzi glównie o dotarcie do miejsc (czesto bardzo malych miejscowosci), w których krzyzuja sie losy dawnych niemieckich mieszkanców i obecnych, polskich. Dzieki temu pojawia sie tam dogodna mozliwosc konfrontacji wlasnych przezyc z przezyciami drugiej strony, co daje szanse na lepsze wzajemne zrozumienie sie. Nierzadko dzialaja tam juz rózne oddolne inicjatywy, o których jednak niewiele osób wie. Projekt "Po sladach" zamierza stworzyc siec tego typu przedsiewziec.

Police
16 maja studyjna podróz niemieckich i polskich dziennikarzy zaczela sie w Policach, gdzie Jan Matura z Miejskiego Osrodka Kultury zaprezentowal utworzone w centrum miasta lapidarium z przedwojennych nagrobków, a takze ruiny bylej hitlerowskiej fabryki benzyny syntetycznej. W okolicy pracowalo wielu wiezniów nazistowskich obozów, którzy zgineli tu w czasie wojny.

Nowe Warpno
W Nowym Warpnie w kosciele Wanja Ronge i Ewa Czerwiakowska juz po raz 28. zaprezentowali swa wystawe o wypedzeniach Polaków i Niemców z okresu 1939-49 pt. "I wtedy nas wywiezli". Jest ona owocem rozmów przeprowadzonych przez nich w latach 90. na pograniczu z ludzmi, którzy po 1945 roku musieli opuscic tu swoje domy i z tymi, którzy przyjechali na ich miejsce ze Wschodu. Przypomnijmy, ze wystawa miala swa premiere w 1999 r. w Chojnie, a potem pokazywana byla w róznych miejscowosciach po obu stronach Odry. Od 27 maja ogladac ja mozna w Klubie 13 Muz w Szczecinie.
Tego dnia w kosciele w Nowym Warpnie o swych losach opowiadali mieszkancy miejscowosci. Na przyklad Maria Tomczak mieszkala kolo Pinska na Polesiu. - 6 kwietnia 1940 roku tata dostal wezwanie do NKWD i juz nigdy nie wrócil - opowiadala. - 13 kwietnia nam z mama, siostra i 2,5-letnim bratem dali pól godziny na spakowanie i kazali wsiadac do wagonu towarowego. Czekalismy tam 5 dni, bo zwozili rodziny z calej okolicy. Podróz byla straszna. Nie wiedzielismy, dokad nas wioza. Na niektórych stacjach dostawalismy tylko wrzatek, a tak jedlismy wylacznie to, co zdazylismy zabrac z domu. Tak bylo do 3 maja, kiedy przybylismy do Kokczetawu w Kazachstanie. Tam wsadzili nas na odkryte ciezarówki i wiezli jeszcze 150 km. Wyladowano nas w nocy w kolchozie na placu, na którym nocowalismy. Potem powiedzieli, ze mamy szukac sobie mieszkania u kolchozników, a kto by nie znalazl, to musi sobie sam zbudowac lepianke. Warunki byly straszne. Rosjanie nie byli do nas wrogo nastawieni, robilismy to, co oni. Pracowalismy cale dnie. Jak w 1941 r. wybuchla wojna rosyjsko-niemiecka, to bardzo sie ucieszylismy, bo liczylismy, ze zaraz przyjdzie nasze wybawienie. Ale dopiero w 1946 roku takim samym transportem wrócilismy do Polski. Siostra zmarla w wieku 16 lat na Syberii na rok przed powrotem. Kuzyn zostal po wojsku w Warnolece i sciagnal nas tu. Nie moglismy sie przyzwyczaic, na gospodarce mieszkalismy jeszcze z dwojgiem starszych Niemców - mówila M. Tomczak.
Opowiadali o sobie nie tylko Polacy. Uwe Conradt urodzil w Nowym Warpnie (Neuwarp) przed wojna, potem zostal wypedzony, zyl w NRD, a kilka lat temu juz jako emeryt wrócil tu i mieszka z zona. Byla tez Inge Stefaniak-Wróbel (z domu Jung). Jej ojciec byl szkutnikiem i po wojnie jako niezbedny specjalista nie musial (i nie mógl) wyjechac. Zostala tu wiec jako autochtonka. Teraz mieszka w Szczecinie. Losy wszystkich bohaterów spotkania byly bardzo dramatyczne, a opowiesciom przysluchiwali sie z uwaga m.in. miejscowi uczniowie.

Stargard
Nastepnego dnia dziennikarze wyruszyli do Stargardu. Tu na cmentarzu takze istnieje lapidarium. W muzeum dyrektor Slawomir Preiss zaprezentowal wystawe dokumentów, zdjec i pamiatek z pierwszych miesiecy naszego osadnictwa w tym miescie. Byla tam m.in. polska mapa kolejowa z 1945 roku, na której polskie nazwy mialy miejscowosci niemal az po Labe (byly wówczas w Polsce glosy, by granice z Niemcami przesunac jeszcze dalej na zachód). Na przyklad Schwedt to byl Swiec, Prenzlau - Przemyslaw, Pasewalk - Pozdawilk, Löcknitz - Leknica. Königsberg nie nazywal sie jeszcze Chojna, ale Wladyslawsko (bo ponoc maszynista pierwszego polskiego pociagu, który tu dotarl, mial na imie Wladyslaw). Byl tez Gryfin i Widuchowo.

Sydonia rozslawia Marianowo
Kolejny przystanek: Marianowo, gdzie tamtejszy ksiadz proboszcz Jan Dziduch jest animatorem niezwyklych przedsiewziec. Glówne z nich to coroczne festyny "Lato z Sydonia", których bohaterka jest Sydonia von Borck. W XVII wieku mieszkala tu w poklasztornym domu dla szlacheckich panien, a potem zostala oskarzona o czary (przypisano jej m.in. rzucenie uroku na rodzine ksiazat pomorskich z rodu Gryfitów). W 1620 r. wywieziono ja do Szczecina, gdzie zostala scieta i spalona na stosie. Jak mówi ks. Dziduch, kazda miejscowosc chce miec cos swojego, jakis haczyk, na którym mieszkancy moga zaczepic poczucie swej tozsamosci z mala ojczyzna. W Marianowie tym haczykiem jest Sydonia. Ks. proboszcz organizuje ponadto u siebie w poklasztornym zespole cysterek ogólnopolskie plenery malarskie, wydaje stare pocztówki z widokami Marianowa/Marienfliess.

Granica na srodku jeziora
Ostatni etap podrózy to Stolec (Stolzenburg). Ta malutka wies pierwotnie miala byc przedzielona granica wzdluz biegnacej przez srodek drogi. Ostatecznie granice przesunieto kilkaset metrów na zachód i w rezultacie piekny palac znalazl sie po polskiej stronie, a ogród po niemieckiej. Granica biegnie przez srodek jeziora, z którego teraz moga juz korzystac mieszkancy, bo wczesniej byl to teren zamkniety. W Stolcu wazna postacia jest soltys Krzysztof Stojkowski - zalozyciel i przewodniczacy stowarzyszenia "Nasza Wies", które samorzutnie chroni to, co zostalo z przeszlosci. W Stolcu dziennikarze spotkali sie tez z fotografikiem Andrzejem Lazowskim, który w ramach stowarzyszenia "Czas, Przestrzen, Tozsamosc" redaguje monografie malych miejscowosci Pomorza Zachodniego. W dwujezycznych wersjach ukazaly sie juz bogato ilustrowane opracowania o Jasienicy oraz o Stolcu, Rzedzianach i Legach autorstwa Kazimiery Kality-Skwirzynskiej i Miroslawa Opechowskiego.

Tekst i fot. Robert Ryss